Onderzoek

Met dit dossier laten we zien hoe belangrijk en noodzakelijk onderzoek naar de geschiedenis van de verpleegkunde is. Resultaten van verpleegkundig-historisch onderzoek zijn in Nederland nog schaars. Daarom geven we onderzoekers, studenten en auteurs in dit dossier een platform om hun proefschrift, onderzoekresultaten, scriptie of artikel te delen.

Agenda

Op deze agenda staan de congressen, bijeenkomsten en symposia over de geschiedenis van de verpleging. We houden ze nationaal en internationaal bij. Mist er iets? Laat het ons weten via info@fni.nl

 

Agenda 2017 en 2018

 

 

6 oktober 2017

 

1 november 2017

 

15 - 17 juni 2018

 

21 - 22 juni 2018

  • European Conference with EAHN: 'Bads' in Healthcare: Negative experience as an impetus to reform nineteenth and twentieth centuries
  • Location: Winterthur (Zwitserland)
  • Klik hier voor meer informatie 

 

<
>

Onderwijs

In Nederland is de interesse voor de geschiedenis van het vak de afgelopen jaren toegenomen. Een goed voorbeeld is de aandacht voor de Dag van de Verpleging. En af en toe vindt er een promotie naar een verpleegkundig-historisch thema plaats. Daarentegen ontbreekt het vak geschiedenis van de verpleging en verzorging sinds 1996 in het curriculum van de opleiding tot verpleegkundige. In landen als Engeland, Duitsland, Denemarken en Amerika behoort dit vak wel tot het curriculum. Internationaal gezien staan we dus nog in de kinderschoenen als het gaat om (wetenschappelijk) onderzoek en de toepassing in het onderwijs. Om die achterstand in te lopen, zoekt het Florence Nightingale Instituut internationaal meer aansluiting.

<
>

Een internationale master

Ook internationaal speelt de geschiedenis van de verpleging een rol. In 2011 is de 'European Association for the History of Nursing' (EAHN) opgericht. Dit is een samenwerkingsverband tussen verpleegkundig-historici van zo'n 18 landen. Jaarlijks ontmoeten de vertegenwoordigers elkaar ergens in Europa. In 2016 vond deze meeting plaats in Milaan. Op intitaitief van de Noorse collegae is een internationale master, genaamd ‘Nursing Traditions and History in Europe’, ontwikkeld. Onder auspiciën van de Universiteit van Tromso is de educatieve expertise geleverd.

 

De landen die meedoen zijn Noorwegen, Duitsland, Ierland, Engeland, Italië, Zwitserland en Nederland. Ieder land de content van de geschiedenis van de verpleging van het eigen land aangeleverd. Voor Nederland maakte het FNI 2 modules, die bestaan uit webcolleges, vragen, filmpjes, foto’s en objecten. Deze master is online beschikbaar als een Massive Open Online Course (MOOC). Op de meeting van de EAHN in Utrecht op 23 en 23 februari 2017 is de MOOC gepresenteerd. 

Meer weten over de EAHN? Kijk op www.eahn.eu

<
>

Onderzoekers opgelet!

Heb jij onderzoek gedaan naar de geschiedenis van verpleegkundigen of verzorgenden? En heb je hier een wetenschappelijk artikel over gepubliceerd of een scriptie over geschreven? Dan kun je deze delen via www.fni.nl

Wij zorgen ervoor dat jouw artikel bij een breed publiek onder de aandacht wordt gebracht en binnen de juiste context wordt geplaatst. Ook kun je verzekerd zijn van correcte naams- en bronvermelding.

Als je jouw wetenschappelijke bijdrage wilt delen, verzoeken wij je contact met ons op te nemen via info@fni.nl

 

<
>

Een medaille voor wijkverpleegster Stieltjes (1898)

In 1898 vond in ‘s Gravenhage de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid plaats. Dit evenement werd georganiseerd in navolging van soortgelijke manifestaties in Chicago, Brussel en Kopenhagen. De tentoonstelling was bedoeld om te laten zien op welke terreinen de Nederlandse vrouw anno 1898 werkzaam was. 

De historische betekenis van de tentoonstelling was groot, want de zg. 'vrouwenzaak' kwam hierdoor maandenlang volop in de belangstelling te staan.

Een verjaardagsfeestje 

Een van de arbeidsterreinen die tijdens de tentoonstelling in 1898 volop in de belangstelling stond, was dat van de ziekenverpleging. Er stonden drie verschillende activiteiten op het programma. Zo was er een tweedaags congres op 1 en 2 september met lezingen over de ziekenverpleging in algemene ziekenhuizen, over de wijkverpleging en over de eerste hulp bij ongelukken. De bekende dr. J. Kuiper, directeur van het Wilhelminagasthuis te Amsterdam, hield de openingslezing, waarin hij vrouwen opriep zich aan het schone werk van de ziekenverpleging te wijden.

Opvallend genoeg waren de kopstukken uit de verpleegkundige wereld van dat moment afwezig. Zo schitterde Jeltje de Bosch Kemper, die bij uitstek ziekenverpleging als betaalde arbeid propageerde, door afwezigheid. Zij had de organisatrices van de tentoonstelling al in een vroeg stadium laten weten dat ze het geen goed idee vond om vrouwenarbeid zo expliciet te onderscheiden van mannenarbeid. Dat was volgens haar niet de juiste manier om vrouwenarbeid onder de aandacht van het grote publiek te brengen. Tot grote teleurstelling van velen was zij verder niet meer betrokken bij de feestelijkheden, en dat terwijl ze een leidinggevende figuur binnen de vrouwenbeweging was.

Maar ook de beroemde Anna Reynvaan, eerste adjunct-directrice van het Wilhelminagasthuis, liet verstek gaan. De organisatrices van het evenement vonden haar bij uitstek geschikt om de activiteiten rond het thema ziekenverpleging te coördineren, maar ze kregen Reynvaan niet enthousiast. Ze was te druk met andere zaken en liet per brief weten dat ze niet beschikbaar was, omdat ze in diezelfde periode een verjaardagsfeestje voor de kinderen van haar broer moest organiseren. Het speet haar wel, zo schreef ze, want ze had graag de lezing van dr. Kuiper bijgewoond.

Door de afwezigheid van beide toonaangevende dames hadden de organisatrices grote problemen om iemand van naam en faam te vinden die het congres over de ziekenverpleging wilde organiseren en voorzitten. Uiteindelijk vonden ze die persoon ook niet. Ze schreven diverse nederige brieven aan directrices van ziekenhuizen, maar kregen meestal als antwoord dat die te druk waren of zich niet capabel voelden dit ‘verantwoordelijke werk’ op zich te nemen.

Het ‘Werkmansverband’

Het bleek evenmin eenvoudig om sprekers voor de lezingen te vinden. Uiteindelijk vond men, na veel aandrin¬gen, milie Knappert bereid om een verhaal over de wijkverpleging te houden. Knappert ging aarzelend akkoord. Ze antwoordde dat ze evenveel wist van de bijenteelt als van ziekenverpleging en ze begreep eigenlijk niet waarom de organisatrices haar hadden gevraagd en niet één van de bekende 'nursing leaders'. De sociaal bewogen Knappert, zelf geen wijkverpleegster van beroep, hield vervolgens op het congres een vurig pleidooi voor het recht van arme zieken op een goede verpleegster. Ook moest volgens haar het salaris van de wijkverpleegster omhoog. Ze kwam met dit felle betoog over de rechten van de wijkverpleegster in aanvaring met dr. Keuchenius, die vond dat wijkverpleging niet meer was dan een middel om de arme zieke tot het geloof te brengen en Christus te dienen.

Als tweede activiteit was er tijdens de manifestatie een tentoonstelling georganiseerd rond het thema 'arbeid in de ziekenverpleging'. Op dit punt hadden de organisatrices meer respons uit de verpleegsterswereld gekregen. Ze hadden poppen beschikbaar gesteld die aangekleed konden worden met uniformen uit een bepaalde ziekeninrichting. Vooral in krankzinnigengesticht Meerenberg, waar dr. J. van Deventer en zijn vrouw Antonia Stelling de scepter zwaaiden, werd heel wat af geknutseld. Zelfs de patiënten werden aan het naaien gezet.

Behalve de aangeklede poppen konden de bezoekers veel artikelen zien uit de ziekenverpleging. Zo was er een model van zaal 47 uit het Stedelijk Ziekenhuis te Rotterdam, waarin in miniatuur chirurgische patiënten met allerlei verschillende verbanden waren uitgestald. Het Sophia Kinderziekenhuis te Rotterdam had een zg. Trockenbett, te koop voor f25,-, en een weegmand ingestuurd. Door het Nederlandsch Israëlitisch Ziekenhuis te Amsterdam was een enorme collectie lesmateriaal en anatomische platen voor het onderwijs aan verpleegsters ingestuurd. Ook het Haagsche Vrouwencomité van het Roode Kruis had van alles uitgestald. Veldbedden, tenten en verbandtrommels vulden de kleine ruimte. Maar de ster van de tentoonstelling over ziekenverpleging was zuster Stieltjes met haar 'werkmansverband'.

Deze creatieve wijkverpleegster van de Protestantenbond uit Deventer had een nieuw verband bedacht voor patiënten met exceem. Dit verband was zo ingenieus van constructie dat een fabrieksarbeider, die er mee verbonden werd, gewoon aan het werk kon. Het hoefde niet meer, zoals eerder, elke dag verschoond te worden. Zuster Stieltjes' uitvinding werd alom geroemd, ook door medici. Ze had bovendien nog een speciale tas ingestuurd, waarin alles zat wat een wijkverpleegster bij de verpleging van arme zieken nodig had. De tas had een dubbele bodem met ringen waarin zalfpotjes en flesjes stonden. Bovendien was er ruimte voor allerlei linnen, nodig voor het aanleggen van verbanden. De inzending van zuster Stieltjes bracht menigeen in verrukking en na afloop van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid kreeg de vindingrijke wijkverpleegster een koninklijke onderscheiding in de vorm van een zware zilveren medaille uitgereikt.

De teleurstelling 

Met een congres en een tentoonstelling was de ziekenverpleging dus ruim vertegenwoordigd op de Haagse manifestatie. Als derde activiteit had de congrescommissie tenslotte nog een landelijk onderzoek verricht naar de verspreiding van de ziekenverplegingsarbeid. Door middel van een enquête, opgestuurd naar 300 ziekenhuizen en inrichtingen, poogde men een indruk te krijgen van het aantal vrouwen dat in de verpleging werkzaam was, het soort werk dat men deed en de opleidingsgraad van de verpleegsters. Hoewel de organisatie slechts een gedeelte van de formulieren terug kreeg, vooral rooms-katholieke ziekenhuizen weigerden te antwoorden, was men toch in staat een overzicht te geven van het brede terrein, waarop verpleegsters werkzaam waren. Dr. Cornelia de Lange, arts te Amsterdam, verwerkte de gegevens tot een artikel, waarin ze per provincie een inventarisatie gaf van de arbeid van verpleegsters.

Hoeveel bezoekers de activiteiten rond de ziekenverpleging tijdens de Nationale tentoonstelling bezochten, is niet bekend. Volgens jonkvrouw W.G.L.Mock, redactielid van het gerenommeerde Maandblad voor Ziekenverpleging, had de ziekenverpleging zich echter goed gepresenteerd tijdens de manifestatie. Toch kon ze enige teleurstelling in haar verslag in het Maandblad van 15 september 1898 niet onderdrukken, want "waar wij dankbaar zijn voor wat de bovengenoemde inrichtingen afstonden of vervaardigden, zijn vele der meeste bekende ziekenhuizen alleen vertegenwoordigd door photografieën of poppen in costuum. Ontegenzeggelijk is het overal druk, maar zouden toch, bij eenigen goeden wil, onze groote gasthuizen niet iets, dat tot leering of opluistering strekken kon, of van de vindingrijkheid der verpleegsters getuigde, hebben kunnen leveren? Laat ons hopen, dat bij een volgende gelegenheid niemand op het appel zal ontbreken". Mock sprak tenslotte de hoop uit dat vele verpleegsters het Congres over Zieken- en Wijkverpleging op 1 en 2 september zouden bijwonen, want "zij zullen dan wellicht nog vele zaken zien, ... en zich stellig hun gang niet beklagen".

door Nannie Wiegman

 

<
>

Home

Welkom op de website van het Florence Nightingale Instituut. Hier vind je allerlei themadossiers over de geschiedenis van de verpleging en verzorging. Ontdek hoe het vak zich door de jaren heen ontwikkeld heeft. Maak kennis met belangrijke vrouwen uit het vak. En deel deze informatie met anderen.

Agenda

Op deze agenda staan de congressen, bijeenkomsten en symposia over de geschiedenis van de verpleging. We houden ze nationaal en internationaal bij. Mist er iets? Laat het ons weten via info@fni.nl

 

Agenda 2017 en 2018

 

 

6 oktober 2017

 

1 november 2017

 

15 - 17 juni 2018

 

21 - 22 juni 2018

  • European Conference with EAHN: 'Bads' in Healthcare: Negative experience as an impetus to reform nineteenth and twentieth centuries
  • Location: Winterthur (Zwitserland)
  • Klik hier voor meer informatie 

 

<
>

Canon

Bekijk hier de tijdlijn van de geschiedenis van de verpleging en verzorging, van 1800 tot nu

Bekijk dit dossier

Opdrachten voor het onderwijs

Speciaal voor MBO- en HBO studenten: ruim 20 educatieve opdrachten over de geschiedenis van de zorg

Bekijk dit dossier

Pop-up expo

Een unieke pop-up expositie van jouw geschiedenis op eigen locatie? Dat kan!

Bekijk dit dossier

Kraamzorg thuis

In Nederland was thuis bevallen de normaalste zaak van de wereld, ook nadat in andere westerse landen de medicalisering van de geboorte toenam. Nederlandse vrouwen kregen hun baby lange tijd liever thuis dan in het ziekenhuis. De kraamzorg heeft dus een lange historie.Toch daalt het aantal thuisbevallingen aanzienlijk. Hoe gaat dat verder en wat betekent die afname voor het beroep van kraamverzorgende? In dit dossier vind je de geschiedenis van de kraamzorg vroeger en nu.

Hall of Fame

Wie zijn ze, die vrouwen en mannen uit de geschiedenis die het beroep van verpleegkundige en verzorgende groot gemaakt hebben? Natuurlijk kent iedereen Florence Nightingale wel, maar al die andere ambassadeurs en voorbeelden verdienen ook onze aandacht. Hier zijn ze!

Verplegen in de thuiszorg

Thuiszorg is een koepelbegrip dat wijkverpleging, gezinszorg, kraamverzorging, ouderenzorg en zorg voor chronisch zieken en gehandicapten omvat. Nu ingrijpende wijzigingen in de zorg voor de deur staan, leidt het begrip thuiszorg nogal eens tot spraakverwarring.Hier lees je meer over de geschiedenis en historie van de thuiszorg.

Verplegen in de wijk

Wijkverpleging staat volop in de schijnwerpers. Vergrijzing en bezuiniging maken dat de thuiszorg op een andere manier georganiseerd moet worden. Huishoudelijke hulp komt bij gemeenten te liggen, terwijl verpleging en verzorging een taak van de wijkverpleging blijven. De roep om de ‘ouderwetse wijkverpleegster’ weerklinkt. De vraag is dan natuurlijk wat voor iemand dat was. Lees hier alles over de geschiedenis en historie van de wijkverpleging.

Verplegen in het ziekenhuis

Waar verplegen we de patiënt. Thuis of in het ziekenhuis? Tegenwoordig worden patiënten - onder andere uit kostenoverwegingen - eerder naar huis gestuurd dan 25 jaar geleden. Verpleegkundigen krijgen daarom steeds meer alleen met de ernstige ziektegevallen te maken. Hoe was dat in de 19e en de 20e eeuw? Hoe zagen ziekenhuizen er uit? Bestonden verpleegkundigen al en wat deden ze toen? Lees hier alles over de geschiedenis en de historie van het ziekenhuis.

De GGZ

Mensen met psychische stoornissen blijven tegenwoordig zo lang mogelijk thuis wonen. Ze worden ambulant behandeld of zelfs via internet. Patiënten heten cliënten. Oppassers en bewaarders hebben plaatsgemaakt voor verpleegkundigen of verpleegkundig specialisten in de GGZ. Lees hier meer over de geschiedenis en de historie van de GGZ.

Verplegen in de Z

Eeuwenlang zijn termen voor verstandelijk gehandicapten en psychiatrische patiënten door elkaar gebruikt. De haast eindeloze opsomming varieert van zwakzinnigen tot idioten, debielen, imbecielen, achterlijken, onvolwaardigen, onmaatschappelijken, onnozelen, waanzinnigen, gekken en dwazen. Bij verstandelijk gehandicapten of zwakzinnigen is er altijd sprake van gebrekkige verstandelijke vermogens. Het is een groep die niet of moeilijk voor zichzelf kan zorgen. De kwetsbaarheid is gebleven, maar tegenwoordig spreken we over ‘mensen met mogelijkheden’. Hoe komt dat zo? Lees hier alles over de geschiedenis en historie van de zorg voor verstandelijk gehandicapten.

Gezinszorg

De professional die organisatorische taken in een gezin overneemt, heet sinds 1997 verzorgende of helpende. Ook namen als thuisbegeleidster, ouderenhelpster of gezinshulp komen voor. Ze zijn afgeleid van de beroepsbeoefenaren die vanaf begin 20e eeuw in de gezinsverzorging werkzaam waren. Zij waren de praktische vervangsters van moeders, die hun taken in het gezin niet konden vervullen. Er werden hoge eisen aan hen gesteld. Hoe is het beroep van huisverzorgster - zoals de gezinsverzorgende vroeger heette - veranderd? Lees hier alles over de geschiedenis en de historie van de gezinszorg.

1895 - 1945

Particulier initiatief

In de 19e eeuw was de zorg voor het gezin de taak van de moeder. Als zij ziek was, had dat vaak dramatische gevolgen. Het grootste risico liepen arme huishoudens waar de vader en moeder allebei moesten werken. Het inkomen viel weg en het huishouden ontspoorde. Om ontwrichting van die gezinnen te voorkomen, riepen vermogende particulieren vanaf 1895 verenigingen in het leven. De eerste was ‘Hulp in het Huisgezin’ in Deventer en daarna volgden initiatieven in andere steden in hoog tempo. Ook de verzuilde kruisverenigingen, die vanaf het eind van de 19e eeuw het licht zagen, richtten zich op verbetering van verzorging van het gezin.

<
>

Canon van de gezinszorg

Een overzicht van de lange geschiedenis van de gezinsverzorging.

Bekijk dit dossier

’Hulp in de Huishouding’

Deze helpster van de Katholieke Vereniging ‘Hulp in de Huishouding’ vervangt de moeder in het gezin. Ze schenkt koffie voor vader en verstelt tussen de bedrijven door het linnengoed met de Singer naaimachine. Het kindje kijkt onwennig naar deze rijzige dame in wit uniform.


Titel
  • Helpster van ’Hulp in de Huishouding’

Periode
  • Van 1939 tot 1940





<
>

Handnaaimachine

De komst van de naaimachine verlichtte het werk van gezinsverzorgsters enorm. Het stoppen van sokken en kousen bleef een hele klus, maar dankzij de handnaaimachines, waarvan het merk Singer buitengewoon populair was, konden intensieve naaiklussen en verstelwerk sneller uitgevoerd worden. Tijdens de opleiding kwam ...

... het werk met hand- of trapnaaimachine ook aan bod. Men moest stukjes in lakens, overalls of blousjes kunnen zetten, en geblokte of gebloemde stoffen op een goede manier kunnen verstellen.


Titel
  • Handnaaimachine gebruikt in de gezinsverzorging

Periode
  • Van 1880 tot 1940





<
>

Beantwoord deze vraag en ontdek welke themadossiers voor jou interessant zijn.

De voor jou geselecteerde dossiers verschijnen naast elkaar. Je kunt via het pijltje in de rode balk aan de zijkant van het dossier verder klikken.

Verberg Voor jou, omdat je meer wilt weten over onderzoek